Türk Dili ve Edebiyatı İncelemeleri Dergisi

“Koroğlu” Eposunun Mənşəyi, Tarixi Kökləri və Coğrafi Arealı

Yusif Seferov — 2025-12-31

"Köroğlu" destanının kökeni ve yayılma alanları üzerine çok sayıda çalışma yapılmıştır. Bu, konunun başında verilen bilgilerden de açıkça anlaşılmaktadır. Makalenin temel amacı, Türk ve dünya destanlarında güncelliğini koruyan destanın kökeni, tarihî kökleri ve coğrafî alanı gibi konuları araştırmaktır. Destanın kökeninin antikliği "Ali kişi" dalından anlaşılmaktadır. Türk destanlarının ilk unsurları burada korunmuştur. Bu, destanın olay örgüsünün "çocuksuzluk" motifiyle bağlantılı olmasıyla da kanıtlanmaktadır. Köroğlu, Nigar ve Selma Hanım'ın okuduğu şiirler de bunu doğrulamaktadır. Köroğlu, ilahi bir kökene sahip olduğu için ölümsüz ve yenilmezdi. Destan, mitolojinin yanı sıra tarih ve olaylarla da bağlantılıdır. Tahmasib ve Abbaslı'nın destan, Rövşen, Köroğlu ve Çanlıbel hakkındaki görüşleri de bunu söylemek için zemin hazırlamaktadır. Araştırmalar ve Azerbaycan-Türk bilim insanlarının görüşleri, Köroğlu destanı ve Köroğlu ile ilgili bazı olayların Ahameniş-Göytürk savaşlarıyla bağlantılı olduğunu göstermektedir. Destanın tarihsel kökleri, 16.-17. yüzyıllarda meydana gelen olaylarla bağlantılıdır. Tarihsel bilgiler, Köroğlu ve birkaç silah arkadaşının Celaliler hareketine katıldığını göstermektedir. Bir şair-âşık olan Köroğlu, bu dönemin tarihsel ve kültürel koşullarının etkisiyle bir destan kahramanı seviyesine yükselmiştir. Destan, İslamiyet öncesi Ahameniş-Göytürk savaşları temelinde oluşmaya başlamış ve 17. yüzyılın güçlü âşık topluluğunda bağımsız bir destan olarak oluşmuştur. Destanın ana alanı Transkafkasya, Güney Azerbaycan, Anadolu, Irak, Balkanlar ve Kırım bölgelerini kapsamaktadır. Çanlıbel veya Çamlıbel'in Anadolu'da Erzurum ve Kars arasındaki dağlık bölgede yer aldığı ve diğer araştırmalara göre Sivas'ın batı yakasında bulunduğu iddiaları gerçeğe yakındır. Destan bu coğrafyada daha ünlüdür.

Toplumsal Cinsiyet Bağlamında Taşeli Masallarında “Erkek ve Erkeklik"

Gönül Reyhanoğlu — 2025-12-31

Masallar, toplumların kültürel mirasını, inançlarını, değerlerini ve kolektif hayal gücünü yansıtan edebi eserlerdir. Masal ile toplum arasındaki ilişki, bu metinlerin yalnızca bir eğlence aracı olmaktan öte, eğitici ve toplumsal düzeni pekiştirici işlevler üstlenmesinden kaynaklanmaktadır. Bu bağlamda, masalların toplum üzerindeki etkileri çok yönlü bir şekilde ele alınmalıdır. Masallar, diğer sözlü kültür ürünleri gibi, toplumsal cinsiyet araştırmaları için güçlü veriler sunmaktadır. Çalışmada, Ali Berat Alptekin’in (2002) saha çalışmaları sonucu hazırladığı Taşeli Masalları adlı eseri incelenmiştir. Bu masallarda yer alan erkek karakterler ve erkeklikle ilgili eylem ve söylemlerin toplumsal cinsiyet rolleri bağlamında üstlendikleri işlevler tespit edilmiş, aynı zamanda masalların üslubu sorgulanarak toplumsal cinsiyetçi yapıları nasıl ve ne yönde yansıttığı analiz edilmiştir. Çalışmanın yöntemini toplumsal cinsiyet, erkeklik ve hegemonik erkeklik oluşturmaktadır. Toplumsal cinsiyet, kadın ve erkeklerin deneyimlerini, toplumsal yapılarını, kültürlerini ve güç ilişkilerini analiz ederken, cinsiyetin yalnızca biyolojik değil, aynı zamanda toplumsal ve kültürel olarak inşa edilmiş bir kategori olduğunu savunur. Masallar toplumsal cinsiyet rollerinin oluşturulmasında ve aktarılmasında etkili bir araçtır. Masallarda kadın karakterler genellikle pasif, kurtarılmayı bekleyen, itaatkâr ve nesneleştirilmiş bir konumda tasvir edilirken; erkek karakterler aktif, sorumluluk sahibi ve otoriteyi temsil eden bir rol üstlenmektedir. Bu tasvirler, toplumsal cinsiyet normlarının öğretilmesi ve pekiştirilmesinde masalların önemli bir işlev gördüğünü ortaya koymaktadır.

Başar Başarır’ın Öykülerinde Ferdî ve Toplumsal Temalar

Şevval Ağar — 2025-12-31

Türk öyküsü, tahkiye geleneği ile başlayıp yüzyıllık kültürel deneyimini Batı’nın senteziyle harmanlayarak günümüzdeki anlatı sanatına dönüşür. 1980 Dönemiyle belirli kalıpları kıran günümüz öyküsü; ekonomik, sosyal ve siyasal gelişmelerden etkilenerek farklı arayışların zenginleştirdiği bir yapıya bürünür. Günümüz öykü yazarları arasında farklı ve önemli bir çizgi yakalayan Başar Başarır, öykülerinde modern ve postmodern teknikleri kullanarak klasik öykü düzleminin dışına çıkar. Eserlerinde hem bireyin iç dünyasını hem de toplumsal meseleleri kurmaca gerçeklikle işler. Başarır’ın öyküleri; zengin tematik evren, deneysel dil kullanımları, ironi ve mizah unsurlarının pratiğe dökülme biçimleriyle özgünleşir.

Bu çalışmada Başar Başarır’ın yayımlanan dokuz öykü kitabından hareketle temalar incelenirken betimsel yönteme başvurulmuştur. Yapılan incelemeler neticesinde öykülerdeki ferdî ve toplumsal temaların edebî, psikolojik ve sosyolojik etmenlere bağlı şekilde gerçekçi bir tavırla ele alındığı gözlemlenmiştir. Bu da Başarır’ın bireysel ve toplumsal meselelere yönelik farkındalık yaratan tespitlerinin, toplumsal gerçekliğin dışavurumu şeklinde kurguya yön verdiğine işaret etmektedir.

Eski Türkçede Şahıs Adları Üzerine (Kitap Tanıtımı)

Firudin Rzayev — 2025-12-31

Guliyev, Ebülfez (2025). Eski Türkçede Şahıs Adları [Ötüken ve Turfan Türklerinin Antroponimleri]. Ankara: Sonçağ Yayınları. 230 sayfadan oluşan kitap, giriş ve üç ana bölümden oluşmaktadır. Giriş bölümünde qədim Türk yazılarının oxunmasında yerli ve yabancı bilim adamlarının bu istiqamətdəki onomastik tədqiqatlarına müqayisəli yanaşmışdır. Birinci bölümde Əski Türk şəxs adlarının təməl özəllikləri; ikinci bölümde Turfan Uyğurlarının antroponimlərindən bəhs etməklə, üçüncü bölümde ise Karaxanlı Türklərinin şəxs adları xeyli antroponimik ad genişliyi ilə müqayisəli şəkildə təhlil olunur.