Türk Dili ve Edebiyatı İncelemeleri Dergisi https://tdeidergisi.com/index.php/pub <p>TDEİ <em>Türk Dili ve Edebiyatı İncelemeleri Dergisi,</em> yılda iki sayı (Temmuz, Aralık) olarak yayınlanır. Derginin ilk sayısını 2023 Temmuz ayında yayınlanmıştır. Türk Dili ve Edebiyatı İncelemeleri Dergisi, Doç. Dr. Ahmet Haşimi tarafından yayınlanan açık erişimli, ulusal ve hakemli bir dergidir.</p> <p>Dergide, Türk dili ve edebiyatı alanlarında araştırma makaleleri yayınlanır. Bunun yanı sıra Türk Dili ve Edebiyatı alanındaki önemli konularda Özel sayılar da yayınlanır. </p> <p> </p> tr-TR editor@tdeidergisi.com (Editor) editor@tdeidergisi.com (Teknik Destek) Sun, 31 Dec 2023 00:00:00 +0300 OJS 3.3.0.14 http://blogs.law.harvard.edu/tech/rss 60 Yahyâ Bey’in Divan’ında Harf Oyunları ve Sese-Söze-Simgeye Dönüşen Bir Harf Olarak “Dâl” https://tdeidergisi.com/index.php/pub/article/view/28 <p>Harfler “ilm-i hurûf”un konusudur. Bu ilimde harflerin biçim, sayı ve anlam olarak bir değeri olduğuna inanılmıştır. Şairler; harflerin şekli/biçimiyle âşığın, sevgilinin ve bazı varlıkların özellikleri arasında ilişki kurmuşlar; çoğu defa bir harfe veya kelimeye işaret etmeye dayanan harf oyunlarına yer vermişlerdir. Bu şairlerden birisi olan Yahyâ Bey (öl. 1582) <em>Divan</em>’ında harflere dayalı çeşitli söz ve anlam oyunları yapmış; bazı harflere simgesel bir değer yüklemiştir. Bu harflerden biri “dâl”dır (<strong>د</strong>). “Dâl” Arap alfabesinin sekizinci harfidir Klasik şairlerin daha çok şeklinden hareket ederek kullandıkları bir benzetme unsurudur. Şiirde zikredildiğinde “işaret eden, yol gösteren” gibi anlamlara gelen “dâl” sözcüğünü çağrıştıracak şekilde kullanılır. “Dâl”, Yahyâ Bey’in şiirinde diğer harflere nazaran daha orijinal ve özgün bir kullanıma bürünmüştür. Her şeyden önce şekliyle şaire ilham olmuş, şekil yer yer bir simgeye dönüşmüştür. Yahyâ Bey “dâl” harfini ikiye bükülmüş belin/boyun simgesi, eğilmiş bir bedenin tazim gösterisi, sevgilinin atının ayak izinin simgesi, sevgilinin ayak (ayakkabı) izinin bir işareti, hilalin simgesi olarak kullanmıştır. Onda “dâl” harfinin kullanımında görülen asıl farklılık düşünce içindeki bir insanın resminin, kulluğun/ibadetin nişanesinin, ibadetteki secde hâlinin ve yokluğun simgesel olarak bu harfle karşılanmasıdır. Bu çalışmada önce Yahyâ Bey’in <em>Divan</em>’ında genel olarak harf oyunlarına nasıl yer verdiği örneklendirilmiş daha sonra “dâl” harfinin görsel ve işitsel değeri dikkate alınarak harfin nasıl bir simgeye dönüştüğü örneklerle açıklanmıştır.</p> Doç. Dr. Hasan Kaplan Telif Hakkı (c) 2023 Türk Dili ve Edebiyatı İncelemeleri Dergisi https://creativecommons.org/licenses/by/4.0 https://tdeidergisi.com/index.php/pub/article/view/28 Sun, 31 Dec 2023 00:00:00 +0300 Eski Anadolu Türkçesinde Rotasizm/ Zetasizm https://tdeidergisi.com/index.php/pub/article/view/23 <p><em>Altay Dil Teorisi, Türkçe, Moğol, Tunguz dillerinin (daha sonra Kore ve Japon) akraba olduğunu ortaya koyan teorinin adıdır. Bu teoriye inanan araştırmacılar bu dillerin ortak bir kökten geldiğini kabul ederler. <br />Altay Dil Teorisinin en önemli ses denkliklerinden biri olan zetasizm/rotasizm meselesi pek çok bilim insanının dikkatini çekmiştir. W. Schott, Altay dillerinden Türkçe ile Çuvaşça arasındaki ses denkliğini ilk kez dile getiren isim olmuştur. Ramstedt ise, W. Schott’ın Türkçe ile Çuvaşça arasındaki ses denkliğini geliştirerek Çuvaşçanın yanında Türkçe ve Moğolca ses denkliğini delillerle ortaya koymuştur. Ramstedt’in görüşünü destekleyen Altay dillerini karşılaştırmalı olarak inceleyen Altayistler (Poppe, Aalto vb.), Altay dillerinden birçok örnek göstermişlerdir. <br />Bu çalışmada, XIII.yüzyılda Anadolu ve çevresinde geliştirilip edebi bir yazı dili hâline gelen Eski Anadolu Türkçesinde bazı eserler taranmış ve zetasizm/rotasizm örneği gösteren sözcükler, Türk dil ve lehçelerinden de nöbetleşen sözcüklerle birlikte tanıklanmaya çalışılmıştır.<br /></em></p> Özlem Durukan Telif Hakkı (c) 2023 Türk Dili ve Edebiyatı İncelemeleri Dergisi https://creativecommons.org/licenses/by/4.0 https://tdeidergisi.com/index.php/pub/article/view/23 Sun, 31 Dec 2023 00:00:00 +0300 Hoca Mesud'un Süheyl ü Nevbahar Mesnevisinde İdealize Kadın: Nevbahar https://tdeidergisi.com/index.php/pub/article/view/25 <p>Türk edebiyatında mesnevilerde idealize kadın, resmine bakılarak âşık olunan güzel şeklinde görülmektedir. Özellikle 14. yüzyılda Anadolu’da Hoca Mesud’un <em>Süheyl ü Nevbahar</em> adlı mesnevisi ve Şeyhoğlu Mustafa’nın <em>Hurşid ü Ferahşad (Hurşidname)</em> adlı eserleri buna örnek gösterilebilir. Hoca Mesud’un bu eseri hâkim zihniyet ve idealize edilen kadın tipini göstermesi bakımından önemlidir. Eserin konusu beşerî aşka dayanmaktadır. <em>Süheyl ü Nevbahar</em> özellikle olay örgüsünün orijinalliği ve şahıs kadrosunun genişliği bakımından okurlarına mesnevi geleneği hakkında zengin bir muhteva sunmaktadır. Ayrıca bu eser, çevresinde hoca sıfatıyla değer kazanmış bir şairin kadına bakış açısına ışık tutması yönüyle kıymetlidir. Bu çalışmanın amacı özelde, <em>Süheyl ü Nevbahar</em> eserindeki Nevbahar’ın idealize kadın tipini ortaya koymak, genel anlamda ise Türk edebiyatı şairlerinin “kadın” olgusu hakkındaki fikirlerini incelemektir. Çalışmada konu fişleme ve tasnif yöntemi kullanılmış, Nevbahar ile ilgili beyitler “âşık kadın”, “mücadeleci ve avcı kadın”, “şair kadın”, “akıllı ve kurnaz kadın” alt başlıklarıyla ele alınarak yorumlanmıştır. Sonuç olarak Nevbahar, eserde güçlü kişiliğiyle topluma öncülük eden idealize kadın olarak sağlam bir kurgu ile anlatılmıştır.</p> Dr. Şeyma Sarı Telif Hakkı (c) 2023 Türk Dili ve Edebiyatı İncelemeleri Dergisi https://creativecommons.org/licenses/by/4.0 https://tdeidergisi.com/index.php/pub/article/view/25 Sun, 31 Dec 2023 00:00:00 +0300 Katranlık Köyü Ağzından Bölge Ağızlarında Atasözleri ve Deyimler'e Katkılar https://tdeidergisi.com/index.php/pub/article/view/26 <p>Atasözleri ve deyimler her dilde bulunan zaman içerisinde kalıplaşarak nesilden nesle aktarılan etkili ifade biçimlerindendir. Atasözleri ve deyimlerin oluşmasında coğrafya, kültür ve sosyal hayat gibi farklı hususlar rol oynamaktadır. Belli bir yöreye ait atasözleri ve deyimlerden bazıları ölçünlü dile yerleşerek ortak kullanım haline gelirken bazıları da bulunduğu yörede kullanılır. Kitle iletişim araçlarının yaygınlaşması ve okuma oranının artması gibi sebepler ortak kültürün öne çıkmasını sağlamıştır. Bu durumun bir sonucu olarak dil ve kültürde alt tabaka denilebilecek unsurlar kaybolmaya başlamıştır. Bu değişime engel olmak mümkün olmadığından alt kültür unsurlarından olan atasözleri ve deyimlerin yaşatılmaya çalışılması en azından kayıt altına alınması önem arz etmektedir. Hatay ili, Hassa ilçesi, Katranlık köyü, sosyokültürel açıdan değerlerini koruyucu bir yapıya sahiptir. Başta doğum, ölüm ve düğünler olmak üzere birçok uygulama eski şekilleriyle köyde yaşatılmaktadır. Bu çalışmada, Katranlık köyünden yapılan derlemelerden hareketle yörede kullanılan atasözleri ve deyimlerin oluşumu hakkında bilgi verilmiş ve bunların <em>Bölge Ağızlarında Atasözleri ve Deyimler</em>’le karşılaştırılması yapılmıştır.</p> Mehmet Gül Telif Hakkı (c) 2023 Türk Dili ve Edebiyatı İncelemeleri Dergisi https://creativecommons.org/licenses/by/4.0 https://tdeidergisi.com/index.php/pub/article/view/26 Sun, 31 Dec 2023 00:00:00 +0300 Hatay Ovakent Özbek Ağzında İsimden Fiil ve Fiilden Fiil Yapım Ekleri https://tdeidergisi.com/index.php/pub/article/view/29 <p>Her ölçünlü dil özel konuşma biçimleri olan bir bölgenin ağzına dayanır. Ağızlar toplumun sözlü kültürünü ve dilini yansıtmaktadır. Teknoloji çağının etkisi, kitle iletişim araçlarının yaygınlaşması ve eğitim seviyesinin yükselmesinden kaynaklı olarak Anadolu ağızları yok olma tehlikesi ile karşı karşıyadır. Bu çalışmada Ovakent’e yerleştirilen Özbekler hakkında kısa bilgi verildikten sonra bir yapım ekleriyle ilgili çalışmalara değinildi. Daha sonra derleme metinlerinden hareketle yapım ekleri tespit edildi ve sonuç bölümünde bu ekler tablo halinde gösterildi.</p> <p>Türkçede yapım ekleri konusunda Türkologların farklı sınıflandırmaları olsa da bu ekler, isim ve fiil kök ve gövdelerine gelerek onlardan yeni anlamlı kelimeler türetirler. Ovakent Özbek ağzında kullanılan yapım eklerin Türkiye Türkçesi ve standart Özbek Türkçesi ile aynı kullanımına sahip yönleri ve farklılık gösteren yönleri de araştırmada tespit edilmiştir. Ovakent Özbek ağzında Kıpçak Türkçesinde kullanılan -bi olumsuzluk eki de görülür. Aynı zamanda yapılan incelemelerde yapım eklerinde kullanılan unsurların Standart Özbek Türkçesinde kullanılan eklere değil Türkiye Türkçesinde kullanılan eklerle daha çok benzerlik gösterdiği tespit edilmiştir.</p> Aslı Aksu Telif Hakkı (c) 2023 Türk Dili ve Edebiyatı İncelemeleri Dergisi https://creativecommons.org/licenses/by/4.0 https://tdeidergisi.com/index.php/pub/article/view/29 Sun, 31 Dec 2023 00:00:00 +0300