Toplumsal Cinsiyet Bağlamında Taşeli Masallarında “Erkek ve Erkeklik"
Anahtar Kelimeler:
Toplumsal Cinsiyet, Taşeli Masalları, Rol, Erkeklik, Hegemonik ErkeklikÖzet
Masallar, toplumların kültürel mirasını, inançlarını, değerlerini ve kolektif hayal gücünü yansıtan edebi eserlerdir. Masal ile toplum arasındaki ilişki, bu metinlerin yalnızca bir eğlence aracı olmaktan öte, eğitici ve toplumsal düzeni pekiştirici işlevler üstlenmesinden kaynaklanmaktadır. Bu bağlamda, masalların toplum üzerindeki etkileri çok yönlü bir şekilde ele alınmalıdır. Masallar, diğer sözlü kültür ürünleri gibi, toplumsal cinsiyet araştırmaları için güçlü veriler sunmaktadır. Çalışmada, Ali Berat Alptekin’in (2002) saha çalışmaları sonucu hazırladığı Taşeli Masalları adlı eseri incelenmiştir. Bu masallarda yer alan erkek karakterler ve erkeklikle ilgili eylem ve söylemlerin toplumsal cinsiyet rolleri bağlamında üstlendikleri işlevler tespit edilmiş, aynı zamanda masalların üslubu sorgulanarak toplumsal cinsiyetçi yapıları nasıl ve ne yönde yansıttığı analiz edilmiştir. Çalışmanın yöntemini toplumsal cinsiyet, erkeklik ve hegemonik erkeklik oluşturmaktadır. Toplumsal cinsiyet, kadın ve erkeklerin deneyimlerini, toplumsal yapılarını, kültürlerini ve güç ilişkilerini analiz ederken, cinsiyetin yalnızca biyolojik değil, aynı zamanda toplumsal ve kültürel olarak inşa edilmiş bir kategori olduğunu savunur. Masallar toplumsal cinsiyet rollerinin oluşturulmasında ve aktarılmasında etkili bir araçtır. Masallarda kadın karakterler genellikle pasif, kurtarılmayı bekleyen, itaatkâr ve nesneleştirilmiş bir konumda tasvir edilirken; erkek karakterler aktif, sorumluluk sahibi ve otoriteyi temsil eden bir rol üstlenmektedir. Bu tasvirler, toplumsal cinsiyet normlarının öğretilmesi ve pekiştirilmesinde masalların önemli bir işlev gördüğünü ortaya koymaktadır.
Referanslar
Akbalık, E. (2014). Dede Korkut Kitabı’nda bir cinsiyet rejimi olarak ‘erkeklik’. Türkbilig, 27, 105–119.
Akkaş, İ. (2019). Cinsiyet ve toplumsal cinsiyet kavramları çerçevesinde ortaya çıkan toplumsal cinsiyet ayrımı. EKEV Akademi Dergisi (ICOAEF Özel Sayısı), 97-118.
Alptekin, A. B. (2002). Taşeli masalları. Ankara: Akçağ Yayıncılık.
Altay, S. (2019). Ataerkillik ve kadının ikincilliği: Kuramsal bir analiz. e-Şarkiyat İlmi Araştırmalar Dergisi, 11(1), 417-427.
Arsoy, N. (2011). Türk masallarında ataerkillik, toplumsal cinsiyet ayrımcılığı ve kadın. Yayımlanmış yüksek lisans tezi. Kafkas Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Türk Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı, Kars.
Astam, F. K., ve Yılmaz, S. H. (2023). Kadına yönelik şiddet olaylarında sosyal medyada nefret söyleminin yeniden üretimi: Helin Palandöken cinayeti örneği. Yeni Medya, 14, 310–326.
Bakırcı, N. (2023). Türk masallarında olağanüstü dağlar. TÜRKAV Kamu Yönetimi Enstitüsü Sosyal Bilimler Dergisi, 3(5), 1-21. https://doi.org/10.5281/zenodo.10417105
Barutçu, A. (2013). Türkiye’de erkeklik inşasının bedensel ve toplumsal aşamaları. Yayınlanmamış yüksek lisans tezi. Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
Başaran, G. (2019). Masallardaki hediyeleşmenin toplumsal cinsiyet boyutu. Toplum ve Kültür Araştırmaları Dergisi, 3, 91–116.
Baştürk Akça, E., & Ergül, H. (2014). Televizyon dizilerinde erkeklik temsili: Kuzey Güney dizisinde hegemonik erkeklik ve farklı erkekliklerin mücadelesi. Global Media Journal: Turkish Edition, 4(8), 1-39.
Berktay, F. (2012). Tek tanrılı dinler karşısında kadın: Hristiyanlıkta ve İslamiyet’te kadının statüsüne karşılaştırmalı bir yaklaşım. İstanbul: Metis Yayınları.
Bhasin, K. (2014). Ataerkil sistem: Erkeklerin dünyasında yaşamak (A. Coşkun, Çev.). İstanbul: Kadınlarla Dayanışma Vakfı Yayınları.
Bilkan, A. F. (2009). Masal estetiği. İstanbul: Timaş Yayınları.
Boratav, P. N. (2009). Zaman zaman içinde (2. baskı). Ankara: İmge Kitabevi Yayınları.
Connell, R. W. (2019a). Erkeklikler (N. Konukcu, Çev.). Ankara: Phoenix.
Connell, R. W. (2019b). Toplumsal cinsiyet ve iktidar (C. Soydemir, Çev.). İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
Çelikten, H. (2022). Toplumsal cinsiyet rollerinin yeniden inşası sürecinde masallar: “Eşit masallar” örneği. Folklor Akademi Dergisi, 5(3), 738–751.
Çetinkaya, G. (2017). Türk masallarında korkunun sembolik kodları. International Journal of Language Academy, 5(8), 1-15. https://doi.org/10.18033/ijla.3828
Demren, Ç. (2003). Erkeklik, ataerkillik ve iktidar ilişkileri. Toplumsal cinsiyet, sağlık ve kadın (ss. 33-44). Ankara.
Duman, M. (2022). Eril kültür: Destan ve hegemonik erkeklik. Kabalcı Yayıncılık.
Duran, E., ve Öztürk, E. (2018). Etkileşimli masal anlatım tekniğinin ortaokul 5. sınıf öğrencilerinin dinleme becerilerine etkisi. Avrasya Dil Eğitimi ve Araştırmaları Dergisi, 2(2), 85-103.
Duymaz, A., ve Şahin, H. İ. (2008). Kaz Dağlarında dağ, ağaç ve ocak kültü üzerine inanış ve uygulamalar. Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 11(19), 116-126.
Faqir, F. (2001). Intrafamily femicide in defence of honour: The case of Jordan. Third World Quarterly, 22(1), 65-82.
Gökdemir, G. (2004). 1950-1975 yıllarında yazılan âşık destanlarında “namus” kavramı. Milli Folklor, 16(64), 52-66.
Güdücü, B. (2024). Kadınların evlenmeden önceki bekâret durumlarının farklı değişkenler açısından incelenmesi: İstanbul ili örneği. Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi, 12(39), 294-317.
Güneş Ulus, A. (2023). Masallarda padişah-şehzade çatışmasının psikanalitik yönü. Külliye (Türkiye Cumhuriyeti’nin 100. Yılı Özel Sayısı), 527-542.
Güneş, F. (2017). Feminist kuramda ataerki tartışmaları üzerine eleştirel bir inceleme. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 27(2), 245-256.
Güneş, H. N. (2016). Erkeğin ataerkil rejime entegrasyonu: Yabancılaşma ve uyum. Akademik Bakış Uluslararası Hakemli Sosyal Bilimler Dergisi, 58, 266-284.
Günindi Ersöz, A. (2015). Özel alan / kamusal alan dikotomisi: Kadınlığın “doğası” ve kamusal alandan dışlanmışlığı. Sosyoloji Araştırmaları Dergisi, 18(1), 80-102.
Hamzaoğlu, M., ve Konuralp, E. (2019). Geleneksel toplumlarda namus olgusu ve namus cinayeti: Türkiye örneği. Kadın Araştırmaları Dergisi, 1(18), 51-65.
İnceoğlu, Y., ve Kar, A. (2010). Dişillik, güzellik ve şiddet sarmalında kadın ve bedeni. İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
Kara, B., Biçer, Ü., ve Gökalp, A. S. (2004). Çocuk istismarı. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Dergisi, 47(2), 140-151.
Karaaslan, C. (2019). Anonim Türk masallarında toplumsal cinsiyet bağlamında kadın. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
Karakaya, H. (2018). Toplumsal cinsiyet algısı, din ve kadın. Journal of Analytic Divinity, 2(2), 36-62.
Kaya, M. (2002). Türk halk anlatılarında kadın. Toplumbilim, 15, 49-53.
Kepekçi, E. (2012). (Hegemonik) erkeklik eleştirisi ve feminizm birlikteliği mümkün mü? Kadın Araştırmaları Dergisi, 11, 1-12.
Koçak Turhanoğlu, F. A., ve Beklan Çetin, O. (2023). Toplumsal cinsiyet bağlamında ‘ev’in anlamı ve ev ile kurulan ilişkinin farklılaşması. Sosyoloji Araştırmaları Dergisi, 26(1), 40-60.
Korkmaz, G. (2020). Kazak çocuk masallarında kullanılan motifler ve masalların Türkçe öğretimine faydaları. Yayımlanmış Yüksek Lisans Tezi, Karabük Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Karabük.
Aça, M. (2011) “Kaynaklar” içinde 93-128. Oğuz, M. Ö. (Ed.) (2011). Türk Halk Edebiyatı El Kitabı (8. baskı). Ankara: Grafiker Yayınları.
Oktan, A. (2008). Türk sinemasında hegemonik erkeklikten erkeklik krizine: Yazı-Tura ve erkeklik bunalımının sınırları. Selçuk İletişim, 5(2), 152-166.
Özdemir, L., Batga, B., ve Uçar, B. (2019). Öğrencilerin toplumsal cinsiyet algılarını etkileyen demografik niteliklerin belirlenmesine yönelik bir araştırma. Süleyman Demirel Üniversitesi Vizyoner Dergisi, 10(24), 212-228.
Özmen, F. (2019). Anadolu masallarında zina cezası olarak recim. Siirt Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 7(14), 369-380.
Öztürk, A. (1986). Türk anonim edebiyatı. İstanbul: Bayrak Yayınları.
Öztürk, A. B. (2014). Eşine şiddet uygulayan erkeklerin evlilik yaşantıları ve şiddet. Toplum ve Sosyal Hizmet, 25(2), 61-74.
Saraç, S. (2013). Toplumsal cinsiyet. Toplumsal cinsiyet ve yansımaları (L. Gültekin, G. G. Ceylan Ertung, ve A. Şimşek, Der.) (ss. 27-32). Ankara: Atılım Üniversitesi Yayınları.
Savcı, İ. (1999). Toplumsal cinsiyet ve teknoloji. Ankara Üniversitesi SBF Dergisi, 54(1), 1-18.
Sayer, H. (2011). Toplumsal cinsiyet eşitliğine erkeklerin katılımı. Ankara: T.C. Kadının Statüsü Genel Müdürlüğü.
Uçan, G. (2012). Post-modern erkek(lik). Manisa Celal Bayar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 10(2), 262-271.x
Uçan, G. (2016). Toplumsal cinsiyetin öteki yüzü: Erkek. D. Şaşman Kaylı ve F. Şahin (Der.), Sosyal politikanın cinsiyet halleri (ss. 157-181). Ankara.
Yavuz, Ş. (2014). İktidar olma sürecinde erkeklerin erkeklikle imtihanı. Milli Folklor, 26(104), 110-127.
Yüksel, A. (1999). Toplumsal cinsiyet olgusu ve Türkiye’deki toplumsal cinsiyet kalıplarının televizyon dizilerindeki yansımaları. Kurgu Dergisi, 16, 67-81.
Yüksel, E. (2013). Bir savaş anlatısı olarak Nefes: Vatan Sağolsun ve hegemonik erkekliğin krizi. Fe Dergi, 5(1), 14-31.
Zeybekoğlu Akbaş, Ö. (2013). Günümüzde erkeklerin gözünden babalık ve aile. Akdeniz İnsani Bilimler Dergisi, 3(2), 297-328.
İnternet Kaynakları
URL-1: “Adam” maddesi. https://sozluk.gov.tr/ (Erişim tarihi: 10.04.2025).
URL-2: “Er” maddesi. https://sozluk.gov.tr/ (Erişim tarihi: 10.04.2025).
URL-3: “Erkek” maddesi. https://sozluk.gov.tr/ (Erişim tarihi: 10.06.2025).
URL-4: “Kişi” maddesi. https://sozluk.gov.tr/ (Erişim tarihi: 10.06.2025).
URL-5: “Bey” maddesi. https://sozluk.gov.tr/ (Erişim tarihi: 10.06.2025).
URL-6: “mert” maddesi. https://sozluk.gov.tr/ (Erişim tarihi: 10.06.2025).
URL-7: “Delikanlı” maddesi. https://sozluk.gov.tr/ (Erişim tarihi: 10.06.2025).
URL-8: “Baba” maddesi. https://sozluk.gov.tr/ (Erişim tarihi: 10.07.2025).
URL-9: Damat” maddesi. https://sozluk.gov.tr/ (Erişim tarihi: 10.07.2025).
URL-10: “Ağabey” maddesi. https://sozluk.gov.tr/ (Erişim tarihi: 10.07.2025).
URL-11: “Avrat” maddesi. https://sozluk.gov.tr/ (Erişim tarihi: 10.07.2025).
URL-11: “Namus” maddesi. https://sozluk.gov.tr/ (Erişim tarihi: 10.07.2025).
İndir
Yayınlanmış
Nasıl Atıf Yapılır
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2025 Türk Dili ve Edebiyatı İncelemeleri Dergisi
Bu çalışma Creative Commons Attribution 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
